دکتر ژیلا غفوریان
Search
Close this search box.

با دانش و تکنولوژی جدید که تنوع در درمان­های ناباروری را همراه داشته، هم تعداد حاملگی­های چند قلویی و هم تعداد قل­ها به صورت چشمگیری افزایش یافته. بطور کلی افزایش شیوع تولدهای چند قلویی از این نظر حائز اهمیت است که با افزایش در تولد تعداد نوزادان نارس همراه است و این خود با خطر ناتوانی در تمام زندگی این­دسته از نوزادان همگام و همراه می­شود. به این معنا که حامگلی چند قلویی اثر مستقیمی بر تعداد زایمان­های زودرس و عوارض ناشی از آن دارد. ضمن اینکه خطر ناهنجاری­های مادرزادی و تبعات و عواقب آن نیز در چند قلوها بیشتر است. در حاملگی پر تعداد، خطرات بارداری برجسته و بیشتر است و درصد ناتوانی و مرگ و میر مادران نیز با افزایش تعداد جنین ها بیشتر می­شود.

بطور معمول جنین­های دو قلو حاصل باروری دو تخمک جداگانه هستند که به این­ها دوقلوهای دو تخمی گفته می­شود. با شیوع کمتر، دو قلویی ممکن است ناشی از باروری یک تخمک و سپس تقسیم آن باشدکه به این گروه، دوقلوهای یک تخمی یا همسان اطلاق می­گردد. در چند قلوزایی هر یک از این دو پروسه، ممکن است رخ دهد. به عنوان مثال، چهار قلویی ممکن است حاصل باروری یک یا 4 تخمک باشد. دوقلوهای دو تخمی در واقع دوقلوی واقعی نیستند زیرا از بلوغ و باروری دو تخمک جدا و طی یک سیکل تخمک­گذاری واحد بوجود آمده اند. از نظر ژنتیکی هم این دو قلوها شبیه سایر خواهران و برادران خود هستند. این دوقلوها یکسان نبوده و شاید حتی از نظر ژنتیکی نیز ناهمگون باشند.

علائم چند قلویی

با شیوع استفاده از روش های کمک باروری، تعداد دوقلوهای تک تخمی، دو تا پنج برابر افزایش یافته است. پیامد این حاملگی­ها بستگی به این دارد که تقسیم تخم چه زمانی رخ دهد. اگر سلول تخم طی 72 ساعت اولیه پس از لقاح تقسیم شود، دو جنین دو جفت و دو کیسه آب بوجود می­آیند. اگر تقسیم تخمک بارور شده بین روزهای چهارم تا هشتم پس از لقاح رخ دهد، یک حاملگی با دو کیسه آب و یک جفت تشکیل می­شود، و چنانچه تقسیم 8 روز بعد از لقاح اتفاق بیافتد دو جنین با یک کیسه آب و یک جفت تشکیل می­شود. دوقلوهای بهم چسبیده، حاصل تقسیم تخم در مراحل بعدی هستند.

دوقلویی دو تخمی به مراتب شایع­تر از دوقلویی تک تخمی است و تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد. اما شیوع دو قلویی تک تخمی در دنیا ثابت بوده و میزان آن 1 حاملگی در هر 250 مورد است و به هیچ فاکتور خاصی نیز بستگی ندارد.

تعیین چند قلویی

عوامل موثر در دو قلویی:

  • نژاد
  • سن مادر: با افزایش سن مادر و با وجود کاهش احتمال بارداری، میزان دو قلویی افزایش می­یابد. سن پدر نیز با شیوع دو قلویی بی­ارتباط نیست اما این فاکتور اثرات بسیار مختصری دارد
  • تعداد حاملگی­ها در زنان: با افزایش تعداد بارداری ها در زن شانس دو قلو زایی بالا می­رود.
  • وراثت: سابقه خانوادگی مادر بسیار مهمتر از سابقه دوقلویی در خانواده پدر است.
  • قاکتورهای تغذیه ای و فیزیکی: در زنانی که بلند قامت و سنگین وزن­تر هستند، احتمال دو قلویی بیشتر است.
  • میزان هورمون های هیپوفیزی: دیده شده در زنانی که طی یک ماه پس از قطع قرص­های ضد­بارداری حامله می­شوند، میزان دوقلویی بیشتر است. این مسئله ناشی از آزاد شدن ناگهانی هورمون های غده هیپوفیز می­باشد.
  • درمان های نازایی: با استفاده از داروها و روش­های کمک بارداری میزان دوقلویی افزایش می­یابد. بطور کلی در روش IVF هرچه تعداد جنین­های بیشتری به رحم منتقل شوند، خطر دو و یا چند قلویی بیشتر می­شود. بعنوان مثال خانم­های زیر 35 سال باید تشویق شوند که در هر مرحله تنها یک جنین منتقل گردد.

نسبت جنسیت در جنین های چند قلو :

با افزایش تعداد جنین­ها در هر حاملگی، درصد پسر جنین کاهش می­یابد. در این جا دو فرضیه مطرح است نخست اینکه تمایل به تقسیم در تخم های دختر بیشتر است و دوم اینکه مرگ و میر در جنین های دختر از زمان آغاز زندگی در درون رحم و سراسر چرخه زندگی کمتر از پسران است.

خطرات و عوارض دو یا چند قلویی:

عوارض و خطرات دوقلویی اختصاصا در رابطه مستقیم با تعداد تخم­ها و مهم­تر از آن، تعداد جفت­هاست. به عبارت دیگر میزان مرگ و میر و ناتوانی در دوقلوهایی که به یک جفت متصلند آشکارا بیشتر است. با استفاده از سونوگرافی می­توان وضعیت جفت­ها را بررسی کرد. دقت این بررسی در سه ماهه تحت بارداری بیشتر بوده و با افزایش سن حاملگی از این دقت کاسته می­شود.

عوامل موثر در دو قلویی

انواع مختلف استرس­های فیزیولوژیکی حاملگی و احتمال بروز عوارض جدی در مادر معمولا در حاملگی­های چند قلویی بیشتر است. زنان بارداری که دو جنین را در رحم خود دارند در آغاز سه ماهه اول و به صورت گذرا همزمان با افزایش سطح BHCG تهوع و استفراغ بیشتری را تجربه می­کنند. همچنین در این نوع بارداری احتمال ابتلای مادر به کم خونی بیشتر می­شود. رشد رحم بسیار بیشتر است و حجم رحم و محتویات آن به 10 لیتر و وزن آن به 9 کیلوگرم هم می­رسد. در این شرایط، احشا شکمی و ریه­های مادر به شدت فشرده و گاه جابه جا می­شوند و این رخداد به زندگی بدون تحرک برای مادر منجر می­شود.

عملکرد کلیه ها نیز در صورتی که افزایش حجم مایع درون کیسه آب رخ دهد، مختل می­گردد. همچنین احتمال پارگی کیسه آب و زایمان زودرس در دو قلویی بیشتر است.

عوارض دو یا چند قلویی عبارتند از:

  • سقط خود به خودی: که شایع تر می­باشد.(در مورد سقط مکرر بیشتر بدانید)
  • ناهنجاری­های مادرزادی در چند قلوها بیشتر دیده می­شود. این پدیده در دوقلوهای تک تخمی بیشتر دیده شده است.
  • وزن کم نوزادان به هنگام تولد که بخاطر محدودیت رشد جنین و یا زایمان زودرس است بطور کلی هر چه تعداد جنین­ها بیشتر باشد، محدودیت رشد نیز بیشتر است. باید گفت که در اینجا هم شدت محدودیت رشد در دوقلوهای تک تخمی بیشتر دیده می­شود.
  • احتمال بروز فشار خون بالا در حاملگی چند قلویی افزایش می­یابد.
  • احتمال زایمان زودرس نیز در این نوع حاملگی بیشتر است.
  • عوارض متعدد منحصر بفرد و غیر قابل پیش­بینی نیز در حاملگی­های چند قلویی دخیل می­باشند.

یکی از روش­های کاهش این خطرات، کاهش انتخابی جنین­هاست. در بعضی از موارد چند قلویی پر تعداد، کاهش تعداد جنین ها به دو و یا سه جنین موجب بهبود وضعیت جنین­های به جا مانده می­شود.

کاهش انتخابی اقدامی است که در اوایل حاملگی صورت می­گیرد و با کمک و راهنمایی گرفتن از سونوگرافی انجام می­شود. کاهش حاملگی می­تواند از راه واژینال و یا شکم انجام شود. این کاهش چنانچه از راه شکم باشد معمولا بین هفته 10 تا 13 بارداری انجام می­گیرد.

گاه با تشخیص ناهنجاری ژنتیکی در یک قل (جنین) مواجه میشویم. در این صورت 3 گزینه پیش رو داریم :

  • سقط تمامی جنین­ها
  • ختم انتخابی جنین ناهنجار
  • ادامه حاملگی

ختم انتخابی جنین ناهنجار معمولا زمانی انجام می­گیرد که ناهنجاری شدید باشد اما کشنده نباشد. در برخی موارد از میان بردن جنین به این علت توصیه می­گردد که جنین ناهنجار، جنین نرمال و سالم را نیز در معرض خطر قرار می­دهد.

گاه مرگ یکی از قل­ها در رحم اتفاق می­افتد. اما مرگ در ابتدای سه ماهه اول بارداری رخ دهد نیازی به انجام کاری نیست و خطری را متوجه قل دیگر نمی­کند. ولی اگر مرگ جنین پس از سه ماهه اول رخ دهد، خطر مرگ یا آسیب به قل زنده در دوقلوهایی که با یک جفت به رحم متصلند وجود دارد. لذا در صورت مرگ یک جنین در دوقلویی تک جفتی پس از سه ماهه اول ختم کلی بارداری توصیه می­شود.

تشخیص دوقلو بودن جنین

اگر مرگ یک قل در دوقلویی دو جفتی و در سه ماهه نخست رخ دهد، تاثیری روی قل زنده نخواهد داشت اما مرگ یک قل در اواخر سه ماهه دوم یا اوایل سه ماهه سوم، خطرناک می­باشد. در این صورت درمان انتظاری و با نظارت دقیق بر جنین زنده صورت گرفته و تا زمان رسیده شدن آن حاملگی ادامه می­یابد. اما در دو قلویی تک جفتی در صورت مرگ یک جنین در اوایل سه ماهه سوم باید حتی نسبت به زایمان در هفته های 34 تا 37 بارداری اقدام نمود.

در صورت نرمال بودن جنین­ها، برای پیشگیری از زایمان زودرس از روش­های مختلفی استفاده می­شود مانند:

محدود کردن فعالیت­های فیزیکی ، ترک کار در مراحل اولیه بارداری، ویزیت­های مکرر پزشکی، بررسی­های سونوگرافی ، استفاده از پروژسترون در طول حاملگی، دوختن دهانه رحم، استفاده از پساری، دادن کورتون به زن باردار برای تکامل ریه جنین­ها.

پی­نوشت :

پساری وسیله­ ایست که در واژن قرار داده می­شود و دهانه رحم را احاطه میکند. از لحاظ تئوری سبب فشرده شدن دهانه رحم، تغییر شیب کانال سرویکس و کاهش فشار مستقیم بر دهانه رحم شده و می­تواند جایگزین دوختن دهانه رحم شود. کار گذاشتن این وسیله بصورت سرپایی و بدون نیاز به بیهوشی یا بستری شدن انجام می­پذیرد.