ناباروری به شرایطی گفته میشود که پس از یک دوره رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روشهای جلوگیری از بارداری، بارداری اتفاق نیفتاده باشد. علت ناباروری ممکن است به زن، مرد، هر دو نفر یا عواملی مربوط باشد که با بررسیهای معمول قابلشناسایی نیستند.
درمان ناباروری برای همه افراد یکسان نیست. پزشک بر اساس سن، مدت تلاش برای بارداری، وضعیت تخمکگذاری، ذخیره تخمدان، سلامت رحم و لولههای رحمی، نتیجه آزمایش اسپرم و سابقه بیماریها، مناسبترین برنامه درمانی را پیشنهاد میکند.
ممکن است بعضی افراد با اصلاح زمان نزدیکی یا درمان یک اختلال هورمونی باردار شوند، در حالی که برخی دیگر به روشهای کمکباروری مانند IUI، IVF یا ICSI نیاز داشته باشند.
چه زمانی باید برای درمان ناباروری اقدام کرد؟
معمولاً اگر فردی زیر ۳۵ سال پس از دوازده ماه رابطه منظم و بدون جلوگیری باردار نشده باشد، ارزیابی ناباروری توصیه میشود. در سنین بالاتر، به دلیل کاهش تدریجی قدرت باروری، بررسی باید زودتر انجام شود.
- افراد زیر ۳۵ سال پس از دوازده ماه تلاش ناموفق
- افراد ۳۵ ساله و بالاتر پس از شش ماه تلاش ناموفق
- افراد بالای ۴۰ سال پیش از شروع یا در ابتدای تلاش برای بارداری
- قاعدگیهای بسیار نامنظم یا قطع قاعدگی
- سابقه اندومتریوز، عفونت لگنی یا جراحی لگن
- سابقه شیمیدرمانی یا پرتودرمانی
- وجود مشکل شناختهشده در اسپرم یا عملکرد جنسی
- سابقه چند بار سقط یا بارداری خارج رحم
اولین مرحله درمان ناباروری چیست؟
نخستین مرحله، شناسایی علت احتمالی ناباروری است. بررسی تنها یکی از زوجین کافی نیست و ارزیابی زن و مرد بهتر است همزمان انجام شود.
بررسیهای اولیه ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- بررسی نظم قاعدگی و زمان تخمکگذاری
- آزمایشهای هورمونی و بررسی ذخیره تخمدان
- سونوگرافی رحم و تخمدانها
- بررسی باز بودن لولههای رحمی
- آزمایش تجزیه مایع منی یا اسپرموگرام
- بررسی سابقه بیماریها، داروها و جراحیها
- ارزیابی رحم با هیستروسکوپی در موارد لازم
نتیجه این بررسیها مشخص میکند که آیا درمان باید روی تخمکگذاری، لولههای رحمی، رحم، اندومتریوز، کیفیت اسپرم یا روشهای کمکباروری متمرکز شود.
اصلاح سبک زندگی در درمان ناباروری
اصلاح سبک زندگی ممکن است قدرت باروری را بهبود دهد، اما جایگزین ارزیابی و درمان پزشکی نیست. تغییرات باید متناسب با وضعیت هر دو نفر انجام شوند.
- قطع مصرف سیگار، قلیان و مواد مخدر
- رسیدن تدریجی به وزن متناسب
- داشتن فعالیت بدنی منظم و متعادل
- داشتن خواب کافی و مدیریت استرس
- مصرف غذاهای متنوع و متعادل
- خودداری از مصرف خودسرانه هورمونها و مکملها
- کاهش مواجهه طولانیمدت بیضهها با گرمای زیاد
زمانبندی نزدیکی برای بارداری
در بعضی موارد که مشکل جدی در آزمایشها دیده نمیشود، پزشک ممکن است زمانبندی رابطه جنسی در روزهای باروری را پیشنهاد کند. این روش گاهی همراه با بررسی تخمکگذاری یا مصرف دارو انجام میشود.
زمان دقیق تخمکگذاری ممکن است با تقویم، کیت تشخیص تخمکگذاری، آزمایش خون یا سونوگرافی تعیین شود. استفاده از برنامههای تلفن همراه بهتنهایی همیشه زمان تخمکگذاری را بهطور دقیق مشخص نمیکند.
درمان دارویی ناباروری
داروهای ناباروری بیشتر برای افرادی استفاده میشوند که تخمکگذاری منظم ندارند یا برای انجام IUI و IVF به تحریک کنترلشده تخمدان نیاز دارند.
داروها ممکن است برای اهداف زیر تجویز شوند:
- تحریک تخمکگذاری در افراد مبتلا به تنبلی تخمدان
- کمک به رشد یک یا چند فولیکول
- تنظیم زمان آزاد شدن تخمک
- حمایت هورمونی پس از تخمکگذاری یا انتقال جنین
- درمان بعضی اختلالات تیروئید یا افزایش پرولاکتین
نوع دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید توسط متخصص تعیین شود. مصرف خودسرانه داروهای تحریک تخمکگذاری ممکن است خطر بارداری چندقلویی، تشکیل کیست یا تحریک بیش از حد تخمدان را افزایش دهد.
درمان بیماریهای زمینهای
گاهی با درمان بیماری زمینهای، احتمال بارداری طبیعی یا موفقیت روشهای کمکباروری افزایش پیدا میکند.
- کنترل سندرم تخمدان پلیکیستیک و اختلال تخمکگذاری
- درمان اختلالات تیروئید
- درمان افزایش هورمون پرولاکتین
- درمان عفونتهای دستگاه تناسلی
- کنترل اندومتریوز در موارد مناسب
- درمان مشکلات هورمونی یا ساختاری در مردان
جراحی در درمان ناباروری
جراحی برای همه افراد ضروری نیست. این روش زمانی پیشنهاد میشود که یک مشکل ساختاری قابلدرمان در رحم، لولههای رحمی، تخمدانها یا دستگاه تناسلی مردان وجود داشته باشد.
جراحیهای احتمالی عبارتاند از:
- برداشتن پولیپ یا بعضی فیبرومهای داخل رحم
- باز کردن چسبندگیهای داخل رحم
- اصلاح بعضی ناهنجاریهای مادرزادی رحم
- درمان بعضی ضایعات اندومتریوز
- ترمیم یا درمان بعضی انسدادهای لوله رحمی
- درمان واریکوسل یا انسداد مسیر خروج اسپرم در موارد مناسب
سود و خطر جراحی باید با روشهایی مانند IVF مقایسه شود. برای مثال، در آسیب شدید لولههای رحمی ممکن است IVF نسبت به جراحی انتخاب مناسبتری باشد.
درمان ناباروری مردان
درمان ناباروری مردان به علت کاهش تعداد، حرکت یا شکل طبیعی اسپرم و همچنین وجود انسداد، واریکوسل یا اختلالات هورمونی بستگی دارد.
- اصلاح سبک زندگی و قطع سیگار
- درمان عفونت یا اختلال هورمونی در موارد مشخص
- جراحی واریکوسل یا انسداد در افراد مناسب
- استخراج اسپرم از بیضه یا اپیدیدیم در موارد خاص
- استفاده از IUI در مشکلات خفیف و شرایط مناسب
- استفاده از IVF همراه با ICSI در مشکلات شدیدتر اسپرم
مصرف تستوسترون بدون تجویز متخصص میتواند تولید اسپرم را کاهش دهد و نباید بهعنوان درمان خودسرانه ناباروری مردان استفاده شود.
تلقیح داخل رحمی یا IUI
در روش IUI، نمونه اسپرم در آزمایشگاه آماده و تغلیظ میشود و در زمان نزدیک به تخمکگذاری، با یک لوله باریک داخل رحم قرار میگیرد. لقاح در این روش داخل بدن اتفاق میافتد.
IUI ممکن است بهتنهایی یا همراه با داروهای تحریک تخمکگذاری انجام شود. برای انجام آن معمولاً باید حداقل یکی از لولههای رحمی باز باشد و تعداد و حرکت اسپرم در محدوده قابلقبولی قرار داشته باشد.
IUI ممکن است در شرایط زیر بررسی شود:
- بعضی مشکلات خفیف اسپرم
- اختلال در انزال یا رابطه جنسی
- استفاده از اسپرم اهدایی بر اساس قوانین و شرایط مرکز
- بعضی موارد ناباروری با علت نامشخص
انسداد هر دو لوله رحمی یا مشکلات شدید اسپرم معمولاً احتمال موفقیت IUI را کاهش میدهند و ممکن است روش دیگری پیشنهاد شود.
لقاح آزمایشگاهی یا IVF
در IVF، تخمدانها با دارو تحریک میشوند، تخمکها طی یک اقدام پزشکی از تخمدان خارج میشوند و لقاح آنها با اسپرم در آزمایشگاه انجام میشود. سپس یک یا چند جنین بر اساس شرایط بیمار به رحم منتقل میشوند.
IVF ممکن است در شرایط زیر پیشنهاد شود:
- انسداد یا آسیب شدید لولههای رحمی
- کاهش قابلتوجه ذخیره تخمدان
- اندومتریوز در بعضی شرایط
- مشکلات متوسط یا شدید اسپرم
- ناموفق بودن درمانهای سادهتر
- ناباروری طولانیمدت یا مرتبط با افزایش سن
- نیاز به بررسی ژنتیکی جنین در شرایط پزشکی مشخص
جنینهای مناسب اضافه ممکن است با رضایت فرد و مطابق مقررات مرکز برای استفاده در آینده منجمد شوند.
میکرواینجکشن یا ICSI
ICSI یکی از روشهای لقاح در چرخه IVF است. در این روش، متخصص آزمایشگاه یک اسپرم را مستقیماً داخل تخمک تزریق میکند.
ICSI بیشتر در شرایط زیر کاربرد دارد:
- تعداد بسیار کم اسپرم
- کاهش شدید حرکت یا کیفیت اسپرم
- استفاده از اسپرم استخراجشده از بیضه
- سابقه لقاح ناموفق یا بسیار کم در IVF قبلی
ICSI برای همه چرخههای IVF ضروری نیست. انتخاب آن باید بر اساس علت ناباروری و نظر متخصص ناباروری و جنینشناس انجام شود.
استفاده از تخمک، اسپرم یا جنین اهدایی
در بعضی شرایط، استفاده از سلول جنسی یا جنین اهدایی ممکن است مطرح شود. این تصمیم میتواند به دلیل نارسایی تخمدان، نبود اسپرم قابلاستفاده، خطر انتقال بیماری ژنتیکی یا شکست درمانهای قبلی باشد.
استفاده از روشهای اهدایی باید مطابق قوانین، ملاحظات شرعی و مقررات مراکز درمانی انجام شود و معمولاً به مشاوره پزشکی، ژنتیکی و روانشناختی نیاز دارد.
چه عواملی بر موفقیت درمان اثر میگذارند؟
هیچ روش درمانی موفقیت قطعی را تضمین نمیکند. احتمال موفقیت برای هر فرد متفاوت است و باید بر اساس شرایط اختصاصی او برآورد شود.
- سن و کیفیت تخمک
- ذخیره تخمدان و پاسخ به داروها
- علت و مدت ناباروری
- کیفیت اسپرم
- وضعیت رحم و لولههای رحمی
- وجود اندومتریوز یا بیماریهای زمینهای
- وزن، مصرف دخانیات و سایر عوامل سبک زندگی
- کیفیت آزمایشگاه و تجربه مرکز درمانی
برای مقایسه مراکز، بهتر است آمار تولد زنده در گروه سنی و شرایط مشابه خودتان بررسی شود، نه فقط درصد مثبت شدن آزمایش بارداری.
عوارض احتمالی درمان ناباروری
بیشتر درمانها با نظارت دقیق انجام میشوند؛ بااینحال، داروها و روشهای کمکباروری ممکن است با عوارضی همراه باشند.
- تحریک بیش از حد تخمدان
- بارداری دوقلویی یا چندقلویی
- بارداری خارج رحم
- درد، نفخ یا عوارض داروهای هورمونی
- خونریزی یا عفونت پس از برداشت تخمک در موارد نادر
- فشار روانی و هزینههای درمان
علائم هشدار در طول درمان
هنگام مصرف داروهای تحریک تخمدان یا پس از برداشت تخمک، علائم زیر باید سریعاً به مرکز درمانی گزارش شوند:
- درد شدید یا افزایشیابنده شکم
- نفخ شدید یا افزایش سریع وزن
- تهوع و استفراغ مداوم
- کاهش قابلتوجه ادرار
- تنگی نفس، درد قفسه سینه یا احساس غش
- خونریزی شدید واژینال
- درد شدید و یکطرفه لگن
حمایت روانی در درمان ناباروری
بررسی و درمان ناباروری ممکن است اضطراب، ناراحتی، خستگی یا احساس انزوا ایجاد کند. دریافت حمایت روانشناختی به معنای روانی بودن علت ناباروری نیست، بلکه میتواند به مدیریت فشارهای درمان کمک کند.
گفتوگو با مشاور، شرکت در جلسات حمایتی و تعیین زمانهای استراحت میان مراحل درمان ممکن است برای بعضی افراد مفید باشد.
جمعبندی
درمان ناباروری یک فرایند مرحلهای و اختصاصی است. پس از بررسی زن و مرد، ممکن است اصلاح سبک زندگی، زمانبندی نزدیکی، دارو، جراحی، IUI، IVF یا ICSI پیشنهاد شود.
انتخاب درمان تنها بر اساس نام یک روش یا تجربه دیگران انجام نمیشود. سن، علت ناباروری، وضعیت تخمک و اسپرم، سلامت رحم و لولهها و ترجیحات فرد باید در تصمیمگیری در نظر گرفته شوند.
توجه: این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین ارزیابی، آزمایش، تشخیص یا درمان توسط متخصص ناباروری نیست.
