با دلایل انجام سزارین، مراحل جراحی، خطرات احتمالی و مراقبت‌های دوران نقاهت آشنا شوید و علائم هشدار پس از زایمان را بشناسید.
عمل سزارین روشی برای تولد نوزاد از طریق برش جراحی در شکم و رحم است. گاهی این روش از پیش برنامه‌ریزی می‌شود و گاهی در جریان زایمان، برای حفظ سلامت مادر یا نوزاد ضرورت پیدا می‌کند. آشنایی با مراحل عمل و مراقبت‌های پس از آن می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه و آمادگی بهتر کمک کند.
عمل سزارین چیست و چه زمانی انجام می‌شود؟
در سزارین، پزشک پس از ایجاد برش در دیواره شکم و رحم، نوزاد و سپس جفت را خارج می‌کند. انتخاب روش زایمان به شرایط بارداری، وضعیت مادر و جنین، سابقه پزشکی و نظر مشترک فرد باردار و تیم درمان بستگی دارد.
دلایل احتمالی سزارین
- قرارگیری جفت روی دهانه رحم یا بعضی مشکلات دیگر جفت.
- قرارگیری نامناسب جنین، مانند برخی موارد نمایش بریچ که در آن باسن یا پاها به سمت دهانه رحم قرار دارند.
- پیشرفت نکردن زایمان با وجود مراقبت و ارزیابی مناسب.
- نگرانی درباره وضعیت جنین در جریان زایمان، مانند برخی تغییرات ضربان قلب.
- برخی جراحی‌های قبلی رحم یا شرایط پزشکی مادر که زایمان واژینال را پرخطر می‌کنند.
- برخی بارداری‌های چندقلویی، بسته به وضعیت جنین‌ها و شرایط مادر.
وجود هر یک از این شرایط لزوماً به معنای نیاز قطعی به سزارین نیست. پزشک با توجه به جزئیات هر بارداری، گزینه‌های مناسب را توضیح می‌دهد.
تفاوت سزارین برنامه‌ریزی‌شده و اورژانسی
سزارین برنامه‌ریزی‌شده پیش از شروع زایمان و پس از بررسی شرایط تعیین می‌شود. اگر دلیل پزشکی برای زایمان زودتر وجود نداشته باشد، معمولاً زمان آن در هفته ۳۹ بارداری یا پس از آن در نظر گرفته می‌شود. سزارین اورژانسی زمانی انجام می‌شود که در دوران بارداری یا حین زایمان، وضعیت مادر یا جنین نیاز به تولد سریع‌تر نوزاد داشته باشد.
آمادگی قبل از عمل سزارین
پیش از سزارین برنامه‌ریزی‌شده، درباره سوابق جراحی، بیماری‌ها، حساسیت دارویی و تمام داروها و مکمل‌های مصرفی با پزشک و متخصص بیهوشی صحبت کنید. ممکن است بررسی‌هایی مانند آزمایش خون درخواست شود.
- دستور بیمارستان درباره زمان قطع خوردن و آشامیدن را دقیق رعایت کنید؛ زمان آن به شرایط و نوع بیهوشی بستگی دارد.
- هیچ دارویی را بدون هماهنگی با پزشک قطع یا شروع نکنید.
- درباره نوع بی‌حسی، کنترل درد، امکان همراهی یک نفر و تماس زودهنگام با نوزاد سؤال کنید.
- وسایل ضروری خود و نوزاد و مدارک پزشکی را آماده کنید و برای کمک در روزهای نخست پس از ترخیص برنامه داشته باشید.
اگر پیش از زمان تعیین‌شده دردهای منظم زایمانی، پارگی کیسه آب، خونریزی یا کاهش حرکات جنین دارید، فوراً با بخش زایمان یا پزشک تماس بگیرید و طبق راهنمایی آنان مراجعه کنید.
مراحل عمل سزارین چگونه است؟
بی‌حسی یا بیهوشی
در بسیاری از سزارین‌ها از بی‌حسی نخاعی یا اپیدورال استفاده می‌شود؛ در این حالت فرد معمولاً بیدار است، اما از کمر به پایین درد جراحی را احساس نمی‌کند. ممکن است فشار یا کشش احساس شود. در برخی شرایط، به‌ویژه وقتی نیاز به اقدام فوری وجود دارد یا بی‌حسی منطقه‌ای مناسب نیست، بیهوشی عمومی انتخاب می‌شود.
تولد نوزاد و پایان جراحی
پس از آماده‌سازی و ضدعفونی، تیم درمان از مؤثر بودن بی‌حسی اطمینان پیدا می‌کند. سپس جراح برشی در شکم و برشی در رحم ایجاد می‌کند، نوزاد و جفت را خارج می‌کند و لایه‌های جراحی را می‌بندد. برش شکم معمولاً افقی و در پایین شکم است، اما نوع برش با توجه به شرایط تعیین می‌شود. شکل برش روی پوست لزوماً نشان‌دهنده نوع برش روی رحم نیست.
پس از تولد، وضعیت نوزاد بررسی می‌شود. در صورت مناسب بودن شرایط مادر و نوزاد، تماس پوست با پوست و شروع شیردهی ممکن است در اتاق عمل یا پس از انتقال به بخش انجام شود.
مزایا و عوارض احتمالی سزارین
سزارین در شرایطی که زایمان واژینال برای مادر یا نوزاد خطرناک باشد، می‌تواند روش مناسب و گاهی نجات‌بخش باشد. با این حال، مانند هر جراحی بزرگ، با خطراتی همراه است و تصمیم درباره آن باید بر اساس شرایط فردی گرفته شود.
خطرات احتمالی برای مادر
- خونریزی، عفونت زخم یا عفونت داخل رحم.
- تشکیل لخته خون در پا یا ریه و عوارض مرتبط با بی‌حسی یا بیهوشی.
- آسیب به اندام‌های اطراف، مانند مثانه، هرچند این عارضه شایع نیست.
- درد و محدودیت فعالیت در دوره نقاهت و احتمال ایجاد چسبندگی پس از جراحی.
- افزایش احتمال برخی مشکلات جفت و عوارض مرتبط با اسکار رحم در بارداری‌های بعدی، به‌ویژه با تکرار سزارین.
خطرات احتمالی برای نوزاد
برخی نوزادان، به‌خصوص پس از سزارین برنامه‌ریزی‌شده پیش از هفته ۳۹، ممکن است در روزهای اول مشکلات تنفسی گذرا داشته باشند. به‌ندرت نیز ممکن است هنگام جراحی آسیب پوستی رخ دهد. تیم درمان پیش از تصمیم‌گیری، خطرات و مزایای زمان و روش زایمان را بررسی می‌کند.
مراقبت‌های بعد از عمل سزارین
روزهای نخست در بیمارستان
پس از جراحی، علائم حیاتی، خونریزی، درد و وضعیت زخم بررسی می‌شود. مدت بستری به وضعیت مادر و نوزاد و روند بهبودی بستگی دارد و اغلب چند روز است. تیم درمان درباره زمان خوردن و آشامیدن، خارج کردن سوند ادراری و شروع حرکت راهنمایی می‌کند.
بلند شدن و راه رفتن تدریجی با کمک کادر درمان، زمانی که ایمن باشد، به بهبود حرکت روده و کاهش خطر لخته خون کمک می‌کند. داروهای کنترل درد را طبق دستور مصرف کنید و اگر درد کنترل نمی‌شود، به تیم درمان اطلاع دهید.
مراقبت از زخم و فعالیت در خانه
- زخم را طبق دستور تیم درمان تمیز و خشک نگه دارید و درباره زمان استحمام و تعویض پانسمان سؤال کنید.
- برای بلند شدن از تخت، ابتدا به پهلو بچرخید و سپس با کمک دست‌ها بنشینید. هنگام سرفه یا خنده می‌توانید با یک بالش از محل برش حمایت کنید.
- فعالیت را به‌تدریج افزایش دهید و تا زمانی که پزشک اجازه نداده، از بلند کردن بار سنگین و فعالیت شدید بپرهیزید.
- رانندگی را تا زمانی که بتوانید بدون درد قابل‌توجه حرکت و ترمز اضطراری انجام دهید و داروی خواب‌آور مصرف نمی‌کنید، به تعویق بیندازید. درباره محدودیت‌های فردی از پزشک بپرسید.
- مایعات کافی، تغذیه متعادل و حرکت ملایم می‌توانند به پیشگیری از یبوست کمک کنند. در صورت نیاز به دارو، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
بهبود اولیه معمولاً چند هفته طول می‌کشد، اما زمان بازگشت به فعالیت‌ها برای همه یکسان نیست. ویزیت پس از زایمان را طبق برنامه انجام دهید و درباره زمان مناسب رابطه جنسی، ورزش و بازگشت به کار با پزشک صحبت کنید.
خونریزی و شیردهی پس از سزارین
پس از سزارین نیز ترشحات و خونریزی واژینال پس از زایمان رخ می‌دهد و معمولاً به‌تدریج کمتر می‌شود. برای بررسی مقدار خونریزی و رعایت بهداشت، از نوار بهداشتی استفاده کنید و درباره استفاده از تامپون یا کاپ قاعدگی از پزشک سؤال کنید.
سزارین مانع قطعی شیردهی نیست. وضعیت‌هایی مانند نگه داشتن نوزاد کنار بدن یا شیردهی در حالت خوابیده به پهلو ممکن است فشار کمتری بر زخم وارد کنند. اگر در قرارگیری نوزاد، درد پستان یا دریافت شیر مشکل دارید، از ماما یا مشاور شیردهی کمک بگیرید.
چه زمانی بعد از سزارین باید کمک پزشکی بگیرید؟
در موارد زیر فوراً با اورژانس تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید:
- تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، غش یا سرفه خونی.
- خونریزی بسیار شدید، برای مثال خیس شدن کامل یک نوار بهداشتی در یک ساعت یا کمتر، یا خونریزی همراه با سرگیجه و ضعف شدید.
- سردرد شدید یا مداوم، به‌ویژه همراه با تاری دید، یا درد شدید قسمت بالای شکم.
- افکار آسیب رساندن به خود یا نوزاد، یا احساس ناتوانی در حفظ ایمنی خود یا نوزاد.
در صورت مشاهده موارد زیر، همان روز با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- تب، لرز یا احساس ناخوشی قابل‌توجه.
- قرمزی رو به گسترش، تورم، ترشح چرکی، باز شدن زخم یا افزایش درد محل برش.
- ترشحات واژینال بدبو یا درد شکمی که بدتر می‌شود.
- درد، تورم یا قرمزی یک پا؛ اگر همراه با تنگی نفس یا درد قفسه سینه است، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
- غم، اضطراب یا اختلال خواب شدید یا ماندگار که مراقبت از خود یا نوزاد را دشوار می‌کند.
بارداری و زایمان بعد از سزارین
داشتن سابقه سزارین به این معنا نیست که همه زایمان‌های بعدی حتماً باید با سزارین انجام شوند. برای برخی افراد، زایمان واژینال پس از سزارین امکان‌پذیر است؛ اما نوع برش رحم، علت سزارین قبلی، تعداد جراحی‌ها و شرایط بارداری جدید در این تصمیم اثر دارند. این روش باید در مرکز مجهز به مراقبت و اقدام اورژانسی در صورت نیاز انجام شود.
پیش از بارداری بعدی یا در ابتدای آن، درباره فاصله مناسب بین بارداری‌ها و روش زایمان با پزشک مشورت کنید. اگر گزارش عمل قبلی را دارید، همراه داشته باشید؛ زیرا ظاهر جای زخم شکم به‌تنهایی نوع برش رحم را مشخص نمی‌کند.
پرسش‌های متداول درباره عمل سزارین
آیا عمل سزارین درد دارد؟
در طول جراحی، بی‌حسی یا بیهوشی برای جلوگیری از احساس درد استفاده می‌شود، هرچند ممکن است هنگام بی‌حسی فشار یا کشش احساس شود. پس از برطرف شدن اثر بی‌حسی، درد محل جراحی معمول است و تیم درمان برای کنترل آن راهنمایی می‌کند. درد شدید یا رو به افزایش را اطلاع دهید.
جای بخیه سزارین چه زمانی خوب می‌شود؟
پوست و بافت‌های عمقی با سرعت‌های متفاوتی ترمیم می‌شوند. ظاهر زخم در هفته‌ها و ماه‌های بعد تغییر می‌کند و ممکن است جای آن باقی بماند. زمان بهبود به شرایط فردی و وجود یا نبود عوارض بستگی دارد.
آیا بعد از سزارین می‌توان به نوزاد شیر داد؟
بله، بسیاری از مادران پس از سزارین شیردهی می‌کنند. در صورت درد یا دشواری در گرفتن پستان، تغییر وضعیت شیردهی و کمک گرفتن از ماما یا مشاور شیردهی می‌تواند مفید باشد.
آیا سزارین همیشه از زایمان طبیعی ایمن‌تر است؟
خیر. ایمنی هر روش به وضعیت مادر و جنین و شرایط بارداری بستگی دارد. سزارین در برخی موقعیت‌ها مناسب‌تر است، اما خود نیز خطرات جراحی و پیامدهای احتمالی برای بارداری‌های بعدی دارد.
یادداشت: این مطلب آموزشی است و جایگزین تشخیص یا توصیه پزشکی نیست. برای انتخاب روش زایمان و بررسی علائم یا مراقبت‌های مناسب خود با پزشک مشورت کنید.
