زایمان طبیعی چگونه آغاز می‌شود و چه مراحلی دارد؟ با روش‌های کاهش درد، زمان مراجعه به بیمارستان و مراقبت‌های بعد از زایمان آشنا شوید.
زایمان طبیعی یا واژینال به تولد نوزاد از راه واژن گفته می‌شود. این زایمان ممکن است خودبه‌خود شروع شود یا با کمک روش‌های پزشکی آغاز شود و در صورت نیاز با دارو یا بی‌حسی برای کاهش درد همراه باشد. آشنایی با مراحل زایمان و نشانه‌های هشدار می‌تواند به شما کمک کند با آمادگی بیشتری درباره تجربه زایمان خود گفت‌وگو و تصمیم‌گیری کنید.
شرایط بارداری هر فرد متفاوت است. بهترین روش زایمان با توجه به وضعیت مادر و جنین، سابقه پزشکی و نظر تیم درمان تعیین می‌شود.
نشانه‌های شروع زایمان طبیعی چیست؟
شروع زایمان معمولاً با انقباضاتی همراه است که به‌تدریج منظم‌تر، طولانی‌تر و قوی‌تر می‌شوند. با این حال، همه افراد نشانه‌های یکسانی ندارند.
- انقباضات منظم: درد یا احساس سفت‌شدن رحم که به مرور تکرار می‌شود و معمولاً با استراحت کاملاً از بین نمی‌رود.
- تغییر ترشحات واژن: خروج ترشحات غلیظ یا مخاطی، گاهی همراه با رگه‌های خون، ممکن است نشانه نزدیک‌شدن زایمان باشد؛ اما زمان دقیق آن را مشخص نمی‌کند.
- پارگی کیسه آب: خروج ناگهانی مایع یا نشت مداوم آن از واژن می‌تواند نشانه پارگی کیسه آب باشد و باید به تیم درمان اطلاع داده شود.
- فشار لگنی یا کمردرد: این احساس‌ها ممکن است همراه با سایر نشانه‌های زایمان دیده شوند.
تفاوت انقباضات واقعی و انقباضات تمرینی
انقباضات تمرینی معمولاً نامنظم‌اند و ممکن است با تغییر وضعیت یا استراحت کمتر شوند. انقباضات زایمانی به‌تدریج منظم‌تر و شدیدتر می‌شوند و فاصله میان آنها کاهش می‌یابد. تشخیص این تفاوت همیشه آسان نیست؛ اگر مطمئن نیستید، با ماما، پزشک یا بخش زایمان تماس بگیرید.
چه زمانی باید به بیمارستان مراجعه کرد؟
پیش از موعد زایمان، از پزشک یا ماما بپرسید در صورت شروع انقباضات چه زمانی تماس بگیرید و مراجعه کنید؛ توصیه ممکن است بر اساس سابقه زایمان، وضعیت بارداری و فاصله شما تا بیمارستان متفاوت باشد.
در موارد زیر منتظر منظم‌شدن دردها نمانید و فوراً با بخش زایمان تماس بگیرید یا برای ارزیابی مراجعه کنید:
- پارگی یا احتمال پارگی کیسه آب، حتی اگر درد ندارید؛ به‌ویژه اگر مایع سبز، قهوه‌ای یا بدبو باشد.
- خونریزی واژینال، به‌خصوص اگر زیاد باشد یا با درد همراه شود.
- کم‌شدن یا تغییر محسوس حرکات جنین نسبت به الگوی معمول.
- درد شدید و مداوم شکم، سردرد شدید، تاری دید یا احساس ناخوشی شدید.
- شروع انقباضات، خونریزی یا نشت مایع پیش از هفته ۳۷ بارداری.
اگر خونریزی شدید دارید، احساس می‌کنید نوزاد در حال تولد است یا امکان رسیدن ایمن به بیمارستان وجود ندارد، با اورژانس تماس بگیرید.
مراحل زایمان طبیعی
مرحله اول: بازشدن دهانه رحم
انقباضات به نازک و بازشدن دهانه رحم کمک می‌کنند. این مرحله از شروع زایمان تا بازشدن کامل دهانه رحم ادامه دارد و مدت آن در افراد مختلف، به‌ویژه در زایمان اول، متفاوت است. در بخش ابتدایی ممکن است بتوانید با راهنمایی تیم درمان مدتی در خانه بمانید؛ در بخش فعال معمولاً انقباضات قوی‌تر و نزدیک‌تر می‌شوند.
مرحله دوم: تولد نوزاد
پس از بازشدن کامل دهانه رحم، نوزاد به سمت پایین حرکت می‌کند و با زورزدن مادر و راهنمایی تیم درمان متولد می‌شود. در برخی شرایط ممکن است برای کمک به تولد از ابزارهایی مانند وکیوم استفاده شود یا در صورت نیاز پزشکی، زایمان به سزارین تغییر کند.
مرحله سوم: خروج جفت
پس از تولد نوزاد، انقباضات به جداشدن و خروج جفت کمک می‌کنند. تیم درمان وضعیت مادر، خروج کامل جفت و میزان خونریزی را بررسی می‌کند و ممکن است برای کاهش خطر خونریزی دارو تجویز کند.
روش‌های کاهش درد زایمان
تجربه درد برای هر فرد متفاوت است. می‌توانید پیش از زایمان درباره گزینه‌های موجود در مرکز درمانی و مزایا و محدودیت‌های هر روش گفت‌وگو کنید.
- روش‌های غیردارویی: تنفس آرام، تغییر وضعیت، حرکت در صورت امکان، ماساژ و حمایت همراه می‌توانند به کنارآمدن با درد کمک کنند.
- داروهای مسکن: بسته به شرایط و امکانات مرکز، ممکن است دارو برای کاهش درد پیشنهاد شود. این داروها می‌توانند عوارضی مانند خواب‌آلودگی داشته باشند.
- بی‌حسی اپیدورال: روشی برای کاهش درد بخش پایین بدن است که توسط متخصص انجام می‌شود. مناسب‌بودن آن به وضعیت پزشکی و امکانات مرکز بستگی دارد و لازم است درباره فواید و عوارض احتمالی آن پرس‌وجو کنید.
استفاده از دارو یا اپیدورال به معنای ناموفق‌بودن زایمان طبیعی نیست. انتخاب روش کاهش درد باید با توجه به خواسته شما و شرایط پزشکی انجام شود.
مزایا و عوارض احتمالی زایمان طبیعی
در بارداری‌هایی که شرایط برای زایمان واژینال مناسب است، این روش معمولاً دوره بستری و بهبودی کوتاه‌تری نسبت به سزارین دارد و از جراحی شکم و خطرات مرتبط با آن پرهیز می‌شود. با این حال، هیچ روش زایمانی بدون خطر نیست و نتیجه برای همه یکسان نخواهد بود.
عوارض احتمالی زایمان واژینال می‌تواند شامل پارگی ناحیه بین واژن و مقعد، درد، خونریزی، عفونت یا مشکلات موقت و گاهی پایدار کنترل ادرار باشد. پارگی شدید و خونریزی قابل توجه نیز ممکن است رخ دهد و به درمان نیاز داشته باشد. تیم درمان در طول زایمان وضعیت مادر و جنین را بررسی می‌کند تا در صورت نیاز مداخله انجام شود.
آیا برش ناحیه پرینه همیشه لازم است؟
خیر. برش ناحیه بین واژن و مقعد، که اپیزیوتومی نام دارد، برای همه لازم نیست. ممکن است در شرایط خاص برای کمک به تولد سریع‌تر نوزاد یا بنا بر ارزیابی تیم درمان پیشنهاد شود. می‌توانید درباره دلیل انجام آن سؤال کنید.
چه زمانی ممکن است سزارین مناسب‌تر باشد؟
در برخی شرایط، زایمان واژینال ممکن است ایمن‌ترین گزینه نباشد؛ برای مثال در بعضی موارد جفت سرراهی یا زمانی که وضعیت مادر یا جنین به تولد سریع‌تر نیاز دارد. وضعیت قرارگیری نوزاد، نوع برخی جراحی‌های قبلی رحم و روند پیشرفت زایمان نیز در تصمیم‌گیری مؤثرند.
گاهی سزارین از پیش برنامه‌ریزی می‌شود و گاهی تصمیم هنگام زایمان تغییر می‌کند. تغییر برنامه به معنای شکست مادر نیست؛ هدف، انتخاب روشی متناسب با شرایط و حفظ سلامت مادر و نوزاد است.
چگونه برای زایمان آماده شویم؟
- در ویزیت‌های بارداری شرکت کنید و درباره محل زایمان، مسیر دسترسی و زمان مراجعه بپرسید.
- درباره مراحل زایمان، روش‌های کاهش درد و مراقبت از نوزاد آموزش ببینید.
- در صورت تمایل، ترجیحات خود را درباره همراه، کنترل درد و تماس اولیه با نوزاد با تیم درمان در میان بگذارید؛ به یاد داشته باشید ممکن است شرایط پزشکی برنامه را تغییر دهد.
- مدارک، نتایج آزمایش‌ها و وسایل ضروری خود و نوزاد را از قبل آماده کنید.
- درباره فعالیت بدنی مناسب بارداری و هر محدودیت احتمالی با پزشک یا ماما مشورت کنید.
مراقبت‌های پس از زایمان طبیعی
پس از زایمان، مقداری خونریزی و ترشحات واژینال، گرفتگی شبیه درد قاعدگی و ناراحتی ناحیه پرینه می‌تواند رخ دهد و معمولاً به‌تدریج کاهش می‌یابد. استراحت، نوشیدن مایعات، رعایت بهداشت و مصرف داروها طبق دستور تیم درمان به بهبودی کمک می‌کند. درباره مراقبت از بخیه احتمالی، شیردهی، زمان شروع فعالیت و ویزیت پس از زایمان راهنمایی بگیرید.
نشانه‌های هشدار پس از زایمان
در صورت خونریزی شدید، مثلاً خیس‌شدن یک نوار بهداشتی در حدود یک ساعت یا کمتر، خروج لخته‌های بزرگ، سرگیجه یا ضعف شدید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. تنگی نفس، درد قفسه سینه، تشنج یا افکار آسیب به خود یا نوزاد نیز نیاز به کمک اورژانسی دارد.
اگر تب، ترشحات بدبو، درد شدید یا رو به افزایش شکم یا محل بخیه، درد و تورم یک‌طرفه پا، سردرد شدید یا تاری دید دارید، بدون تأخیر با پزشک تماس بگیرید یا برای ارزیابی فوری مراجعه کنید. غمگینی شدید، اضطراب مداوم یا دشواری در مراقبت از خود و نوزاد را نیز با پزشک یا ماما در میان بگذارید.
پرسش‌های متداول درباره زایمان طبیعی
زایمان طبیعی چقدر طول می‌کشد؟
مدت زایمان در افراد مختلف متفاوت است و به عواملی مانند سابقه زایمان و روند بازشدن دهانه رحم بستگی دارد. تیم درمان با بررسی پیشرفت زایمان می‌تواند راهنمایی متناسب با شرایط شما ارائه کند.
آیا پس از سزارین می‌توان زایمان طبیعی داشت؟
برای برخی افراد، زایمان واژینال پس از سزارین امکان‌پذیر است. نوع برش قبلی رحم، سابقه پزشکی و امکانات مرکز درمانی در این تصمیم نقش دارند. پیش از زایمان درباره شرایط و خطرات احتمالی با متخصص زنان گفت‌وگو کنید.
آیا پارگی کیسه آب همیشه با خروج حجم زیادی مایع همراه است؟
خیر. ممکن است مایع به‌صورت ناگهانی خارج شود یا به شکل نشت مداوم و کم دیده شود. اگر احتمال می‌دهید کیسه آب پاره شده است، حتی بدون درد با بخش زایمان تماس بگیرید.
آیا زایمان طبیعی بدون درد امکان‌پذیر است؟
روش‌هایی مانند اپیدورال می‌توانند درد را به میزان قابل توجهی کاهش دهند، اما میزان اثر آنها در افراد مختلف یکسان نیست. درباره امکان استفاده و شرایط آن با تیم درمان صحبت کنید.
یادداشت: این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین تشخیص یا توصیه پزشکی نیست. برای بررسی وضعیت خود و انتخاب روش زایمان با پزشک یا مامای خود مشورت کنید.
